Stress (Phần 2)

Vai trò của trục hạ đồi-tuyến yên-thượng thận(HPA) trong stress.

Trục HPA là một nhóm các đáp ứng với stress từ não, tuyến yên và tuyến thượng thận. Đầu tiên, vùng hạ đồi (nằm ở trung tâm não) phóng thích một hợp chất mang tên “yếu tố phóng thích hướng corticoid-CRF” vốn được phát hiện vào năm 1981. CRF sau đó được chuyển xuống tuyến yên, kích thích sự phóng thích của hormôn ACTH.

Hormôn này đi tiếp vào máu và làm vỏ thượng thận tiết ra các hormôn stress đặc biệt là cortisol, một loại corticosteroid. Cortisol huy động nguồn cung cấp năng lượng (đường, mỡ và chuyển hóa glucose) cần cho đáp ứng với stress. Tuy nhiên, nếu nồng độ cortisol vẫn tăng trong thời gian dài sẽ dẫn tới teo cơ, giảm đáp ứng viêm và ức chế hệ thống miễn dịch.

Các loại corticosteroid với liều nhất định được sử dụng trong điều trị rất nhiều bệnh có hệ miễn dịch hoạt động quá mức như hen và bệnh viêm ruột do chúng ức chế hệ miễn dịch. Cũng vì khả năng đó mà corticosteroid còn được dùng để giúp làm giảm khả năng đào thải mảnh ghép do miễn dịch. Corticosteroid cũng có thể gây tích tụ dịch và tăng huyết áp.

Do đó, điều quan trọng là những đáp ứng với corticosteroid cần phải được kiểm soát kỹ lưỡng. Quá trình kiểm soát này thường thông qua cơ chế phản hồi ngược qua đó sự tăng nồng độ của cortisol sẽ ức chế ngược trở lại vùng hạ đồi và tuyến yên tiết ra ACTH. Thêm vào đó, nồng độ cortisol cao trong máu có thể gây trầm cảm và loạn tâm thần, tuy nhiên tình trạng này sẽ biến mất khi nồng độ cortisol trở về bình thường.

Vai trò của nhân lục trong stress.

Nhân lục liên kết với nhiều phần khác của não, đặc biệt là những vùng tập hợp và xử lý các thông tin về cảm giác bao gồm thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và xúc giác. Nó tiết ra nor-epinephrine và kích thích các trung tâm khác của não làm tương tự. Điều này giống như là một máy tạo nhịp của não.

Do đó, nhân lục làm tăng sự thức tỉnh (ý về độ cao, các tình trạng báo động), cảnh giác (kỹ lưỡng, đề phòng) và điều chỉnh hoạt động của hệ thần kinh tự chủ. Hệ thần kinh tự chủ điều hoà lưu thông dòng máu, huyết áp, nhịp tim và hô hấp. Nó cũng tạm thời cắt đứt hoạt động tiêu hoá và sinh dục cho tới khi qua cơn stress.

Những phản ứng ban đầu này nhằm cung cấp năng lượng cho lưu thông dòng máu, co bóp cơ tim và hoạt động của cơ xảy ra rất nhanh và tự phát.

Các đường liên kết trong não hoạt động như thế nào khi stress?

Trục HPA và nhân lục liên kết với nhau thông qua vùng hạ đồi và hệ viền. Hệ viền là vùng kiểm soát cảm xúc và xử lý trí nhớ. Đây là những liên kết rất quan trọng. Một ví dụ minh hoạ là khi bạn thấy các lùm cây xáo động, nhân lục của bạn ngay lập tức phát ra tính hiệu lẩn tránh (đáp ứng stress). Những nếu sau đó phát hiện ra rằng đó không phải là một loài sư tử núi mà là một chú chó lông vàng thì những ký ức cho biết đây là một loại vật đã thuần hoá sẽ dập tắt đáp ứng stress ban nãy.

Tương tự như vậy, khi một người lo lắng về buổi diễn thuyết trước đám đông nếu trải qua một hoặc hai phút suông sẽ, cảm giác hạnh phúc sẽ ức chế nhân lục hoạt động. Chính những điều chỉnh nội tại này đã giải thích cho tại sao các diễn giã có kinh nghiệm thường khởi đầu bằng một câu nói đùa. Điều đó giúp họ bình tĩnh cũng như tạo sự thư giãn cho người nghe.

Sự liên kết cũng bao gồm hệ thống opiate (một chất gây nghiện) nội sinh và hệ thống thưởng (dopamin). Bằng cách này mà trong suốt quá trình stress, cơn đau sẽ giảm bớt và có thể tạo ra một cảm giác hưng phấn cao độ. Những liên kết này giải thích một phần cho “cảm giác mạnh” và vì sao chúng ta thích tàu lượn siêu tốc hay xem phim kinh dị.

Vậy các liên kết này hoạt động như thế nào? Hệ viền làm nhiệm vụ phân tích cảm xúc và ôn lại trí nhớ về các thông tin do các giác quan mang lại. Sau đó, các liên kết đa chiều giúp chúng ta xác định được stress trên là:

Một vấn đề đã gặp phải và được thích nghi từ trước.

Một sự kiện vô hại.

Một mối nguy hiểm thật sự.

Tất cả các hoạt động nội tại trên chỉ diễn ra trong vài phần triệu giây.

Chúng ta biết gì về những ảnh hưởng của stress lên các hoạt động đáp ứng đôi khi quá tải của hệ thống nội tại?

Các nghiên cứu trên động vật và con người đã đem lại nhiều hiểu biết về các hệ thống stress nội tại. Khi vật thí nghiệm được tác động bởi một stress kéo dài (thường là bỏ đói, kích thích dòng điện nhẹ vào chân hay treo), chúng xuất hiện hội chứng stress bao gồm tăng huyết áp, chán ăn, sụt cân, teo cơ, loét ống tiêu hoá, giảm sinh hoạt tình dục, ức chế hệ miễn dịch và trầm cảm.

Những nhà nghiên cứu cũng ghi nhận rằng stress mạn tính làm tăng độ nhạy cảm của hệ thống stress. Điều này nghĩa là hệ thống này sẽ đáp ứng mạnh hơn với một tác nhân tạo stress cấp tính mới. Họ ghi nhận thêm rằng cho uống một số thuốc như amphetamines hay cocaine cũng làm tăng độ nhạy cảm của đáp ứng stress. Hơn thế, stress liên tục có thể làm tăng khả năng tự sử dụng thuốc của loài vật thí nghiệm.

Vì vậy, stress càng nhiều thì càng có nhiều chuột đi kiếm thuốc và độ nhạy cảm với stress tăng thêm.

Việc cách ly sớm khỏi người mẹ cũng là một tác nhân gây stress mạnh khác ở các loài động vật. Sự cách ly như vậy có liên quan đến tăng nồng độ stress hormôn khiến gây ra hội chứng stress bao gồm trầm cảm. Những nghiên cứu trên người đang được tiến hành nhằm đánh giá làm thế nào mà stress trên người mẹ ngay cả những tháng đầu của thai kỳ có thể ảnh hưởng lên sự phát triển của bào thai. Một ví dụ là người mẹ khi mang thai bị stress có thể khiến cho đứa trẻ dễ bị trầm cảm khi lớn lên.

Tại sao stress ở thai phụ ảnh hưởng lên thai nhi? Câu trả lời là do mẹ và thai nhi có hệ tuần hoàn qua lại chung. Bạn có thể thấy rằng thai nhi có thể mang cả những cái tốt (như dinh dưỡng, oxy) và cái xấu từ máu mẹ. Những thành phần xấu đó là rượu, nicotine, thuốc, các chất stress như cortisol và nor-epinephrine.

Những nghiên cứu trên người và động vật trên dường như chỉ ra rằng stress dẫn tới trầm cảm. Nói theo một cách khác, stress mạn tính trên dạ con của người mẹ hoặc cách ly em bé với người mẹ quá sớm có thể khiến cho đứa trẻ sau này dễ biểu hiện hội chứng tâm thần của bệnh trầm cảm.

Hơn nữa, những thí nghiệm khác cho thấy việc dùng các hormôn stress có thể thực sự hạn chế các kết nối trong não và thậm chí trong các tế bào não ở những vùng quan trọng như hệ viền (vùng kiểm soát cảm xúc và trí nhớ). Điều này về sau có thể dẫn tới những đáp ứng kém thích nghi (hay còn gọi là những điều chỉnh không đầy đủ) đối với stress.

Quan trọng hơn, một số loại stress nhất định có thể gây nguy hiểm nhiều hơn các loại khác. Nghĩa là một vài loại stress thật sự có thể gây ra bệnh ví dụ như những stress đến một cách đột ngột và không thể kiểm soát (dường như đây là thủ phạm chính). Điều đó giải thích tại sao chúng ta vẫn chưa nắm rõ tác hại đầy đủ của sự kiện 11-9, sau vụ cháy Trung Tâm Thương Mại Thế Giới.

Tuy vậy, đương đầu và thích nghi với stress không nhất thiết là điều xấu. Thật ra chúng ta có thể tìm hiểu chúng, dự đoán khả năng tái phát và có kế hoạch hành động làm giảm và tránh stress trong tương lai. Theo cách này, một số stress có thể thực sự kích thích sự phát triển nhân cách và sinh học do những thay đổi thích nghi mang lại.

Thực vậy, rất nhiều liệu pháp tâm lý theo kinh nghiệm là dựa trên khái niệm này. Thực tế là nhiều nhà điều trị không để ý đến các quá trình sinh học làm nền tảng cho công việc của họ.

Những kết luận về ảnh hưởng của stress.

Những stress không thể kiểm soát, đột ngột và kéo dài sẽ gây nên những hậu quả tiềm tàng cho sức khoẻ thể chất và tinh thần. Chúng có thể bắt đầu từ giai đoạn bào thai và lặp lại liên tục trong suốt một đời người. Một trong những hậu quả bệnh lý của stress chính là sự hình thành ý nghĩ bị bỏ rơi và dẫn tới biểu hiện bi quan, tuyệt vọng của bệnh trầm cảm. Không những thế, các stress quá mức và mạn tính dường như cũng gây nên rất nhiều bệnh mà có thể kể ra đây là tình trạnh lo lắng kéo dài, tăng huyết áp, bệnh tim và nghiện ngập.

Tuy nhiên, tạo hoá đã ban cho chúng ta một cơ chế để đương đầu với stress hoàn hảo thông qua trục hạ đồi-tuyền yên-thượng thận và hệ thống thần kinh giao cảm/nhân lục. Thêm nữa, các nghiên cứu đã chứng minh được những giả thuyết về các quá trình sinh học trên là hoàn toàn đúng đắn. Điều đó nghĩa là nếu có quá nhiều stress đặc biệt là những loại diễn ra đột ngột hoặc không thể kiểm soát thì có hại cho sức khoẻ.
(Theo BSGĐ)